Silifke Cemevinde, cuma akşamı toplantılarında Alevilik ile ilgili söyleşi yaptık. Canlar geldiler lokmalarını paylaştılar. Daha sonra da söyleşiye katıldılar. Taşeli Kültür ve Sanat Derneğinden gelen konuk sanatçılar Cihangir Akdemir ve Fatma Pala deyişler, samahlar çalıp söylediler. Burada yaptığım konuşmayı paylaşmak istedim.
İslamiyet’te ilk kırılma noktasından biri Kadir Hum olayıdır.
İslam Peygamberi Muhammet Mustafa’nın son haccından dönüşte, bir vahiy gelir.
“Ey Muhammet yakında hakka yürüyeceksin. Yerine kayyum kimi atayacaksın?”
“Bilmiyorum ama benim yolumdan gidecek birisi varsa o da Ebu Talip’in oğlu Ali’dir.”
“Doğrusu düşünürsün, Ali bu yolun önderi olmalı.”
Kervancı başına talimat verir.
“Bir yerde mola verelim, diyeceklerim var.”
Kadir Hum denilen yerde mola verilir. Bir deve hörgücünün üstüne çıkar, yanında Ebu Talip oğlu Ali’yi çağırır. O yanına çıkınca:
“Ey Ahali ben yakında Hakka nail olacağım. Ama bu yol yürüyecek. Yerime şimdiden Amcam Ebu Talip oğlu Ali’yi Kayyum seçiyorum.”
Elini kaldırır.
“Onu kabul etmeyen var mı?”
Kabul ediyoruz, derler. Her biri gelir onu kutlar.
Aradan iki üç ay geçer, Muhammet Mustafa hakka yürür. Ali onu yur, yıkar, sırlama ile uğraşırken, o dönemin Yahudi ajanı Ebu Sufyan Muaviye’nin yanına varır .
“Bakınız Peygamberlik, koskocaman Emevi ailesi yerine gariban Haşimi ailesine gelmiş. Bari halife emevilerden olsun” der.
Hemen bir meclis toplanır. Vasiyete rağmen, Ebu Bekir’i halife seçerler. İşte İslamiyet’te ilk kırılma başlar. O dönemi egemen güçleri olan Emeviler iktidara gelirler. Bunu tanıyanlar ve İslamiyet’e inanmış toplum .
1400 yıldır kin, öfke devam eder. Dört halife dönemi, Ebu Talip oğlu halife olunca onu da kabul etmezler. Onu ibadet yerinde katlederler.
Bu yolda egemen güce biat edenler ve ona karşı hak mücadelesi verenler.
Şah Hasan teslim olur, ama Şahım Hüseyin dik duruşu ile karşı çıkar. Kerbela’da 72 kişi ve binlerce yezit askeri. Günlerce Fırat nehri kıyısında susuz kalan canlar, siyasi erki elinde tutmak isteyen Emevi hanedanı..
12 imamların her biri katledilir. Eba Müslüm çıkar. Ona inananlar ile birlikte Kerbela’nın öcünü alırlar. Ama sonra gelenler 12 İmamlar, Ehlibeyti anmayı yasaklarlar.
Bu soya dayanan Şeyh Safi 16. yy. başında Erdebil’de Şeyh Safi ocağını kurar. 200 yakın sofu bir araya gelir. 70 yılda yeni bir buyruk ortaya çıkarırlar.
Örnek alınan bir insan, en iyi insan ise Şah Hüseyin’dir.
İnanç bağında insan Tanrının yeryüzünde yansımasıdır. Geçmişte yer alan başta Şaman olmak üzere, İslamiyet, doğa inanışlar. Göbekli Tepe, Sümer Hitit uygarlıkları, Hallacı Mansur, Nesiminin çizdiği yol haritası örnek alınarak adına Kızılbaş, Alevilik yolu çizilir. Şeyh Safi, oğlu Şeyh Haydar ve Şah İsmail ile Ocak tüm başta Anadolu’da olmak üzere Asya’ya yayılır.
Şeyh Haydar Anadolu’da yaşayan ötekileştirilmiş toplumları ziyaret eder, onları yola talip eder. Gün olur, Teke yöresinden talipleri Erdebil ocağına gideler. Ocağın içine girince yanlarında getirdikleri sazlar çalmaya başlar, aşk ile dönmeye başlarlar. İçerde ibadet halinde olan sofular korku ile dışarı fırlar.
“Pirim basıldık mı?”
“Yok onlarda bizim taliplerimiz.”
Rivayet olunur ki; saz, söz, nefesler o tarihten sonra bir erkan olur.
Tesadüf ki, aynı yıllarda Haydın diye bir papaz (ona tarihte Puşt Haydın da derler) o da kiliseye orgu sokar. O tarihten sonra kilisede korolar kurulur, ilahiler söylenir. Hristiyanlıkta reform dönemi başlar. Kiliseye yeniden güven ve doluluk başlar.
İşte İslamiyet içinde Erdebil Ocağında saz, söz girer, samah yol erkanında önemli yer tutar.
Şeyh Safi buyruğunda daha önceki dönemlerde yer alan sayılar bir anlam bulur.
3’ler deyince ( Hak Muhammet Ali), 5’ler deyince (Muhammet, Ali Fatma, Hasan, Hüseyin), 12’ler deyince 12 imamlar. Ve 40 deyince, 17 kemerbest (kadın) olmak üzere 40 ermiş insan. Nefeslere dökülen hayırlı dualar.
Şeyh Safi ocağında ve tüm alevi ocaklarında esas alınan 12 hizmet içinde çerağ uyandırma ile başlayıp, çerağ söndürme ile biten cemlerde, dede ve talip yüz yüze cemali cemale gelirler. Buyrukta gördükleri yolu sürerler.
YÜRÜYEN ALEVİLİK YOLU
Yol önderi kabul ettikleri Şeyh Safi Ocağından aldıkları buyruğu günümüze kadar taşıyan Tahtacıları anlatacağız. Şeyh Safi Erdebil’de 200 yakın sofi toplar, 70 yılda buyruk tamamlanır. Şeyh haydar bu buyruk doğrultusunda adım adım dolaşır yeni talipler bulur. Ege’de, Teke yöresinde, Erzincan, Urfa’da, sözün gelişi bu günkü Anadolu coğrafyasında talipleri olur. Gün olur onlar Erdebil ocağına giderler. Giderken birikimleri olan kültü de götürürler. Rivayet olunur ki, saz ve söz onlarla erkana girer.
Şeyh Safi buyruğunda esas olan insandır. En iyi insan Şahım Hüseyin’dir. Onun atası, üçleri beşler, yediler ve 12 imamlar ve kırkları görürüz. Onlar buyruk içinde nefesler ile anlam bulur.
İşte tahtacılar bu buyrukta yer alan esasları kendilerine görev bilen dedeler ile talipler bir araya gelirler. Biz buna meydana gelme, meydan açılma deriz.
En az yılda bir kez meydan açılır. Dede ve talipler bir araya gelirler. Her yerleşim yerinde dedenin bir vekili mürebbiler yer alır, onların yanında ana bacılar vardır. Meydan açılmadan hazırlıklar yapılır. İkrar verecek, musahip olacaklar önceden planlanır. Dede ona göre o yerleşim yerinde kalma planı yapar.
İzmir Narlıdere’den çıkan dede, Ceyhan Adana’ya kadar gider, Aydın’dan çıkan dede İslahiye Kabaklar’a kadar gider. Ellerinde bir koku sandığı vardır. Yolda, sokakta onları kokucu sanırlar. Mürebbinin evine gelince koku sandığı bir yere saklanır.
Cemevi veya o yerde genişçe bir evde meydan açılır. Döşşek serilir. Önce ikrar veren, musahip olanlar gelir, dedeye bağlılık niyazını yaparlar. Daha sonra ikrar verecekle meydana tek tek gelir. Horozlar kesilir, dolular getirilir. Musahip olacaklar, koçlarını hazırlarlar.
İslahiye Kabaklar’dan, Ceyhan’da Çanakkale’ ye kadar meydan açılan yerer hala vardır. Meydan açılan yerlerde inançlar hala devam etmektedir.
Meydan açılamayan, dede ve taliplerin buluşamadığı yerlerde, inançlardan geriye, kırk lokmaları, yıl lokmaları yapmak, dolu adını vererek sofralarda eğlenceler kalmaktadır. Samahlar, mengiler aşka gelince oynanmakta, dönülmektedir. Buralarda alevi inancı yerini Sünni geleneklere bırakmaya başlamıştır.
Cemevi olup da, dede ve talip bir araya gelmeyen yerlerde, yılda bir kez aşure kaynatma, nevruz ve Hızır cemleri gibi
Taşıma sistemi ile Alevilik yaşanmak istenmektedir. Dedesi, sazandarı sözün kısası 12 hizmetli ve samahçıları bir otobüse binip hizmet etmektedirler.
İkrar: 12 yaşına gelmiş erkek çocuklar askere gitmeden ailesi tarafından horozu, dolusu hazırlanır. Meydan açılan yere getirilir. Orada cem de bulunanların huzurunda, rızalık alınarak, dede tek tek ikrarlarını alır. Hayırlı dualarını verir. Niyazlarını alır. Kızlar evlenirken ikrarları alınır.
“Özde eline, beline, diline sahip olmak.” Elinle koymadığını alma, emek ver, diline sahip olmak. Dedikodu yapmamak, ona, buna garez edecek, ona zarar verecek yalan yanlış şeyleri konuşma, beline sahip olmak, helalinden başkasına yan gözle bakma. Yani yarın yanağından gayrı ortak sözcüğü var ya, onu özümsemek.
İkrar verip yola girince, ehlibeyt, 12 imamların yolundan gideceksin. Dede, onun yardımcısı Mürebbi, ya da rehber sana yoldaş olacak.
Musahip Olma: İkrar vermiş, gençler evlendikten sonra seçtikleri çiftler meydan açılınca dede önünde niyaz ederek musahip kardeş olur. Hani Şeyh Bedrettin, Torlak Kemal, Börklüce Mustafa var ya, onlar Rumu, Çerekezi, Türkü, Kürdü musahip kılmıştır. Ne güzel demişler: “Yarin yanağından gayrı tasada, gaykıda ortağız.” İşte ondan sonra ormanda, dağda, taşta, tarlada, acı günde, tatlı gününde hep birlikte olmak. Ortağı samaha kalkınca, diğer ortak dara durur. Ana bacı samaha durunca, bütün kadınlar dara durur. İşte musahiplik böyle ulu bir eylemdir.
Tahtacıların Yanyatır Ocağında aşina, peşina gibi ardıl musahiplik yolu vardır. Musahip olanlar başbaşa kurbanı keserler. Ondan sonra başka musahipler ile yeni musahip kardeşler edinirler. Bir bakarsınız bir yerleşim yerinde 12 can musahip olmuş. Musahipler aralarında kız verip, oğlan evlendiremezler. Anadoluda kirvelik inançlarında bu anlamda benzerlik vardır.
Hacı Emirli/Aydınlı Ocağında yalnız ikrar verme ve musahiplik vardır. Diğer ardıl musahiplikler yoktur. Adıyaman’da bir yerleşim yerinin yarısı sünni olmuşlar, kente girmişler, önce musahip olanlar birbirlerine kirvem diyor. Çok acı değil mi?
Musahip olanlar koç kurban ederler, aşina olanlar horoz keserler. Peşine olanlar ise elma getirirler. Denilir ki, herkes hakkı olanı lokmayı yer.
Cemevleri yaptık. İçini doldurmak için bir şeyler yapmak gerek. Önce cemevi yönetimleri ikrar verip yola girecek. Sonra üyeler ikrar verecek, yola girecek. Ardından musahiplik başlayacak. O zaman hiçbir güç bizleri bölemeyecek.
Yürüyen Yol Aleviliği deyince bunlar aklımıza geliyor. Yapılması olası mı? Neden olmasın. İçimizde dedelerimiz var, sazandarlarımız var. Yola girecek canlar da var. Haydin canlar meydana gelip yola girelim.
Kaynak:
1. Muhittin Kamacı, Kadir Hum Olayı.
2. Ali Aksüt, Tahtacılar ve Aleviler.
3. Doğan Avcıoğlu, Seyh Safi Ocağı.
4. Reha Muhtar, Şeyh Safi Ocağı.
5. Rıza Zelyut, Erdebil Ocağı.
6. Sultan Şahatayım Cönk Çalışması. Hilmi Dulkadir, Celal Necati Üçyıldız.
7- Özcan Seyhan. Haydın ve Kilise Bağlantıları Söyleşisinden.
