
Tarımın geleceğini yalnızca üretim miktarıyla değil, toprağı işleyen insanların geçim koşullarıyla da değerlendirmek gerekiyor. Tarım denildiğinde aklımıza ilk olarak toprak, üretim, verimlilik ve ürün fiyatları geliyor. Ne kadar üretildiğini, hangi ürünün daha çok kazandırdığını, bu yıl verimin nasıl olduğunu konuşuyoruz. Peki, bütün bunların merkezinde yer alan ve tarımın geleceği açısından asıl can yakıcı soru şudur: “Çiftçi ne kadar kazanıyor, kazancıyla geçinebiliyor mu ve bu koşullarda üretmeye devam edebilir mi?”
Türkiye’nin dört bir yanından üzümün, zeytinin, limonun ve daha pek çok tarımsal ürünün (özellikle yaş sebze ve meyve grubu) düşük fiyatlar nedeniyle üreticisine kazandırmadığı, toplama maliyetini bile karşılamadığı için tarlada, bağda ya da dalında kaldığı ve çiftçinin zarar ettiği haberlerini giderek daha sık duyuyoruz. Ürünlerin bol olduğu “var yılı”, artan arz karşısında fiyatların düşmesi ve ürünlerin kimi zaman toplama maliyetini bile karşılamaması nedeniyle çiftçi için bereketten çok ekonomik yıkıma dönüşebiliyor. Bugün bu sorunlarla boğuşan çiftçiler çocuklarının aynı mesleği sürdürmesini istemiyor. Gerçekten can yakan haberler bunlar.
Bugün çiftçilerimizin karşı karşıya olduğu sorunları hepimiz biliyoruz. Gübre, mazot, ilaç, sulama ve işçilik maliyetleri artıyor. Buna karşılık çiftçi ürününü hangi fiyattan satacağını çoğu zaman önceden bilemiyor. Üstelik kuraklık, don, dolu ve diğer iklim olayları da üretimi her geçen gün daha belirsiz hâle getiriyor. Bütün bunlara, çiftçi ile komisyoncu arasındaki ilişkilerde yaşanan sorunlar ve üreticinin pazarlık gücünün zayıflığı da eklenince, çiftçinin ürününü hak ettiği değerden satması ve emeğinin karşılığını alması giderek zorlaşıyor.
Böyle bir ortamda çiftçi yalnızca ürün yetiştirmeye değil, aynı zamanda geçimini sağlamaya ve üretimini sürdürebilmeye çalışıyor.
Çiftçinin güçlü olması için yalnızca daha fazla üretmesi yeterli değil. Ürününü değerinde satabilmesi, farklı pazarlara ulaşabilmesi, uygun finansman olanaklarından yararlanabilmesi ve beklenmedik kayıplara karşı hazırlıklı olması da gerekiyor.
En önemlisi, çiftçinin alın terinin karşılığını alabilmesi gerekiyor.
Ürün, çiftçiden çıktıktan sonra tüccarlar, komisyoncular ve marketler aracılığıyla tüketiciye ulaşıyor.
Çiftçiden markete uzanan zincirde kâr nasıl dağılıyor? / kazanç adil dağılıyor mu?
Tarımsal ürünler çiftçiden tüketiciye ulaşana kadar tüccar, komisyoncu ve marketlerden geçiyor. Elbette bu zincirde yer alan herkesin yaptığı işin, katlandığı masrafların ve üstlendiği risklerin karşılığında makul bir kazanç elde etmesi gerekiyor. Ancak önemli olan, kazancın paydaşlar arasında adil bir şekilde paylaşılması…
Konuyu Limon üzerinden değerlendirelim
Bir kilogram limonun fiyatı:
*Çiftçide: 3,90 TL
*Halde: 23,52 TL
*Markette: 42,87 TL
Türkiye Ziraat Odaları Birliğinin Ekim 2026 verilerine göre çiftçinin kilogramını 3,90 TL’ye sattığı limon, halde 23,52 TL’ye, markette ise 42,87 TL’ye satılıyor. Yani tüketicinin ödediği paranın yalnızca yaklaşık %9,1’i çiftçinin satış fiyatına karşılık geliyor. Elbette aradaki farkın tamamı aracıların kârı değil. Taşıma, işçilik, paketleme, depolama ve diğer masraflar da var.
Ancak burada sormamız gereken önemli bir soru var: Aylarca emek veren, üretim maliyetlerine katlanan, don, kuraklık ve fiyat düşüşü gibi risklerle mücadele eden çiftçi, emeğinin karşılığını yeterince alabiliyor mu?
Mesele tüccarın, komisyoncunun veya marketin para kazanması değil. Elbette onlar da kazanmalı. Ama çiftçi de emeğinin karşılığını almalı, tüketici de ürünü makul bir fiyattan satın alabilmeli. Kısacası, tarımsal pazarlama zincirinde herkesin kazandığı, kimsenin haksızlığa uğramadığı daha adil bir düzen ve kâr paylaşımı dengesi kurulmalı.
Yaş Sebze ve Meyve Üreticileri Neden Daha Savunmasız?
Tarım üreticileri içerisinde en zayıf halka yaş sebze ve meyve üreticileri olduğu anlaşılıyor. Yaş sebze ve meyve üreticileri, ürünlerinin çabuk bozulması ve uzun süre depolanamaması nedeniyle fiyat dalgalanmaları karşısında daha savunmasız kalıyor. Hasat zamanı ürününü kısa sürede satmak zorunda kalan çiftçi, çoğu zaman alıcının belirlediği fiyatı kabul etmek durumunda kalıyor. Buna karşılık tahıl gibi depolanabilir ürünleri yetiştiren veya sözleşmeli tarım yapan üreticiler, ürünlerini pazarlama ve satışlarını planlama açısından daha avantajlı olabiliyor. Özellikle önceden belirlenen fiyat ve alım garantisi içeren sözleşmeler, çiftçiyi piyasa belirsizliklerine karşı bir ölçüde koruyabiliyor. Ancak bu koruma, sözleşmenin koşullarına ve üreticinin pazarlık gücüne bağlı olarak değişiyor tabi…
Hububat ve yağlı tohum üreticileri, lisanslı depoculuk ve ürün borsaları sayesinde ürünlerini hemen satmak zorunda kalmadan farklı pazarlama seçeneklerinden yararlanabiliyor. Buna karşılık kayısı, incir, yeşil sebzeler ve erik gibi çabuk bozulan meyveleri yetiştiren çiftçiler, çoğu zaman hasat döneminde oluşan fiyatlara bağımlı kalıyor. Bu da yaş meyve üreticilerini fiyat dalgalanmaları karşısında daha savunmasız bırakabiliyor.
Kısacası, çözüm yalnızca daha fazla üretmek değil, üretilen ürünün değerinde satılmasını ve çiftçinin emeğinin karşılığını almasını sağlayacak bir sistem kurmaktır.
Yaş Sebze ve Meyve Üreticileri İçin Ne Yapılmalı / Çıkış Yolu?
Konu, bir köşe yazısına sığmayacak kadar geniş, çok taraflı (paydaşlı) ve çok boyutlu bir mesele. Kolay değil. Ancak çözümün en önemli ayaklarından biri de üreticilerin birlikte hareket etmesini sağlayacak kooperatiflerin güçlendirilmesi ve ürünlerini daha iyi koşullarda pazarlayabilecekleri satış kanallarının geliştirilmesidir. Bunun yanında, özellikle yaş sebze ve meyvelerin işlenerek katma değerli ürünlere dönüştürülmesi, çiftçinin hasat dönemindeki fiyatlara bağımlılığını azaltabilir.
Burada, “Mut’ta zaten kooperatifler var.” denildiğini duyar gibiyim. Elbette var. Ancak önemli olan yalnızca kooperatiflerin varlığı ya da sayısı değil, ne kadar etkin çalıştıkları, ekonomik kapsayıcılığı ve üreticiye ne ölçüde fayda sağladıklarıdır. Kooperatifleşme, yukarıdan aşağıya oluşturulan bir yapıdan çok, üreticilerin kendi ihtiyaçları doğrultusunda bir araya geldiği, kararlarını birlikte aldığı ve sahiplendiği aşağıdan yukarıya, tabandan gelişen bir örgütlenme olduğu zaman daha etkin oluyor. Tabandan gelişen bir kayısı ya da zeytin kooperatifi var mı?
Mut’un bereketi, ürün çeşitliliği ve üreticimizin potansiyeli tartışılmaz. Birlikte hareket edildiğinde, emeğinin karşılığını alan çiftçiler ve tarımda geleceğini gören gençler mümkün. Yeter ki ortak akılla ve dayanışmayla adım atılsın… Mesele hep birlikte elini taşın altına koyabilmek. Tabiri caizse “Kapı içeriden açılır.”

